Нурлат Бөек Ватан сугышы елларында: хәтер саннары

Бөек Ватан сугышында Җиңүнең 80 еллыгын бәйрәм итү кысаларында нурлатлылар район Башкарма комитетының архив бүлегенә ешрак мөрәҗәгать итәләр.

Нурлат районы Башкарма комитетының архив бүлегендә безнең районда яшәүчеләрнең керткән өлеше хакында күп кенә документаль материаллар саклана, ул елларда ул Октябрь районы дип аталып йөртелгән. Җиңүнең юбилей елында архив бүлеге начальнигы Лилия Андарова боерыклар китабының саргайган битләрен, эшләрне, район халкының Җиңүне якынайтуга керткән өлеше, фронтка ярдәм итү турындагы документаль материалларны җентекләп карый.

"Бөек Ватан сугышы башланган чорда 1941 елда район хезмәтчәннәр депутатлары Советы сессияләренең көн тәртибендәге төп мәсьәләләр авыл хуҗалыгын, сөрүлек җирләрне һәм чәчүлекләрне арттыру, терлекчелекне үстерү, терлекләрнең баш санын арттыру, терлекләрнең авыруларына каршы көрәш, азык әзерләү була. Тематика районның төп эшчәнлеге – авыл хуҗалыгын үстерү белән бәйле", - дип сөйли Лилия Андарова.

Мәсәлән, 1941 елның 30 сентябрендәге 11нче беркетмәдә «Оештыру мәсьәләләре» көн тәртибендәге өченче мәсьәләне караганда, эшче-крестьян Кызыл Армиясенә чакырылуга бәйле рәвештә хезмәт итүче депутатларны оешма һәм учреждениеләр җитәкчеләрен, депутатларны һәм район Советы Башкарма комитеты әгъзаларын вазыйфаларыннан азат итү мәсьәләләре карау һәм хәл ителүгә чыгарылуын билгеләп үтәргә кирәк.

Архив мәгълүматларына караганда, хезмәт ияләре депутатлары Советының Октябрь районы Башкарма комитетының 1941 елның 24 июлендәге 30нчы беркетмәсе нигезендә Октябрь районының Нурлат станциясендә эвакогоспиталь бинасын җиһазлау мәсьәләсе каралган.

"Октябрь районы Башкарма комитетының район Советы депутатларына 1941 елның 15 августындагы 33нче утырышы беркетмәсеннән көн тәртибенә Октябрь районы үзәге урта мәктәбе өчен 1941-1942 нче уку елына биналар оештыру мәсьәләсе чыгарылган. Урта мәктәпне хәрби госпитальгә тапшыру сәбәпле, урта мәктәп бинасын район үзәге оешмаларына һәм учреждениеләренә тапшыру турында карар чыгарыла. Авыр вакытларга карамастан, балаларга белем бирү мәсьәләсе мөһим булып кала. Сыйныфлар җиһазландырылмаган биналарда булса да, белем тулы күләмдә үзләштерелергә һәм балалар өчен уку елы вакытында башланырга тиеш була», – дип дәвам итте Лилия Андарова.

Октябрь районы Башкарма комитеты депутатлар Советының 1941 елның 18 ноябрендәге утырышы 41нче номерлы беркетмәсендә көн тәртибендә Чирмешән урман сәнәгате хуҗалыгы һәм Восход урманчылыгы тарафыннан чаналарга, чаңгыларга, карда йөрү җайланмаларына һәм дугаларга махсус хәрби заказларны үтәү мәсьәләсе билгеләнгән.

1941 елның 1 октябрендәге 37нче беркетмәдә проектлана торган Нурлат шикәр заводы өчен Октябрь районы буенча чөгендер чәчү зонасын оештыру мәсьәләсе каралган. Заводны беренче эшләтеп җибәрү 1958 елдан күпкә иртәрәк булган дип фаразларга мөмкин, әмма сугыш үз төзәтмәләрен керткән.

Шул ук чорда район үзәге хезмәтчәннәрен икмәк белән тәэмин итү буенча карточка системасы кертелә.

Торак пунктларда эвакуацияләнгән халыкны, хәрбиләрнең гаиләләрен урнаштырганнар. Аларны урнаштыру, утын, кием-салым һәм аяк киеме белән тәэмин итү, эшкә урнаштыру мәсьәләләре каралган.

Безнең район халкы авыл Советлары аша ныгытмалар төзүдә катнашкан, шулай ук эш өчен колхоз атлары да бирелгән.

Октябрь районының «Заготживсырье» конторасының боерыклар китабында 1942 елның 25 июлендәге 57нче боерыкта күн эшләнмәләренә зур хәрби заказлар бирү сәбәпле күн чималы һәм йон җибәрү буенча эшчеләрнең эш вакытын арттыру турында мәгълүматлар чагылдырылган.

«Татарстан Республикасы Нурлат муниципаль районының «Нурлат авыл хуҗалыгы техникасы» ачык акционерлык җәмгыяте" Архив фонды документларында 1942 ел боерыклар китабында тракторчылар бригадасында хатын-кызларның эшләве турында мәгълүматлар бар.

ТАССРның Октябрь районы Октябрь юл ремонт-төзелеш идарәсе архив фондында 1943 елга Киекле авыл җирлегенең Үрнәк колхозы буенча эшкә яраклы кешеләр исемлегендә 42 хатын-кыз бар. Мәгълүм булганча, авыл халкын юллар төзү эшләренә җәлеп иткәннәр. Кызганычка каршы, бу өлкәдә авыр эш хатын-кызлар җилкәсенә генә төшкән.

Азык-төлек комбинаты

Октябрь районы башкарма комитеты Советы депутатлары тарафыннан Татарстан АССР Халык Комиссарлары Советының 12/VII-43нче номерлы 100нче карары нигезендә районда түбәндәге цехлар булган азык-төлек комбинаты оештыру турында карар кабул ителә (1943 елның 24 маендагы 6нчы беркетмә):

а) шикәр чөгендерен эшкәртү цехы

б) алкогольсез эчемлекләр җитештерү цехы

в) яшелчәләр һәм кыргый җиләкләр эшкәртү цехы.

«Октябрь» җиләк-җимеш питомнигы " дәүләт унитар предприятиесе Архив фонды документларында 1939-1946 еллар өчен боерыклар кенәгәләрендә икмәк һәм башка продуктлар бирүне чикләү турында 1945 елның 9 Маендагы 12 номерлы боерык табылган. 1945 елның 1 июнендәге 13нче боерык белән шулай ук азык-төлек бирү нормасын киметкәннәр.