12 апрель – Космонавтика кљне

Алданрак, 1957 елныћ 4 октябрендђ ќир шары тирђли ќирнећ ясалма иярчене ќибђрелгђн иде. Яз айларыныћ уртасында Юрий Гагарин утырган “Восток” корабле галђмгђ очып, 108 минуттан Ќир шарын ђйлђнеп кайтты.
Мин ул вакытта Билђр районыныћ XXI партсъезд исемендђге колхозында баш агроном булып эшли идем. Бригадалар арасында барлык техниканы язгы чђчњ чорына ђзерлђњ буенча њзара тикшерњлђр вакыты. Сђгать 12дђ хуќалык остаханђсеннђн фатирга кайтып барганда, Яћа Ђлмђт кибете янындагы кешелђрнећ “космос”, “ур-ра”, “Гагарин”, дип кычкыруларын ишеттем. Сораштыра торгач, радиодан Юрий Гагаринныћ космик корабльдђ Ќир шарын ђйлђнеп, Сарытау љлкђсендђге кырга тљшње турындагы хђбђр ќиткерњлђрен белдем. Шуннан соћ космонавтлар исемлеге яћа галђм геройлары белђн тулды џђм хђзерге кљндђ аларныћ саны 200дђн артып китте.
Ю.Гагаринныћ дублеры Г.Титов 1961 елныћ август аенда “Восток-2” кораблендђ, А.Николаев 1962 елныћ августында “Восток-3”тђ очып, ќиргђ ђйлђнеп кайттылар. 1964 елда К.Феоктистов очышта була. 1965 елныћ 18 мартында А.Леонов беренче мђртђбђ очыш вакытында ачык космоска чыга, шул елны П.Беляев та космосны књреп тљшђ. Хатын-кызлардан беренче булып галђм кићлеклђрендђ 1963 елныћ июнендђ “Восток-6” кораблендђ Валентина Терешкова очыш ясый.
Шул чорларда яшђгђн, 60 яшьтђн узган ђлмђтлелђрнећ књбесе 12 апрельне ђле дђ истђ тоталар.
“Гагаринныћ космоска очуын укытучыбыз ђйтте. Без ул вакытта 8 сыйныфта укый идек. Аннан очучыныћ рђсемен газетадан књрдек, яћалыкларны радиодан ишеттек.  Аныћ књп иллђргђ сђяхђте турында клубта киножурнал да караган идек ђле”, - ди 15 ел Яћа Ђлмђт урта мђктђбе директоры булып эшлђгђн Марат Нђбиуллин. Валентина Захарова (Денисова) ферма тирђсен ќыештыру буенча љмђдђн кайтканда ишетђ бу хђбђрне. “Иске Ђлмђт мђктђбе директоры И.Климкинаныћ: кызлар, Гагарин космоска очкан, дигђн хђбђре ђле дђ истђ”, - ди ул.
Ђ менђ озак еллар XXI партсъезд исемендђге колхозныћ 4нче бригадасын ќитђклђгђн, 22 ел “Татарстан” колхозы ќитђкчесе булган Ленин ордены кавалеры Замир Билданов ул елны болай исенђ тљшерђ: “Ул кљнне кояшлы, ќылы иде. Без Ђнвђр Шђмсиевка љй бурый идек. Безгђ кемдер Юрий Гагарин космоска очкан дигђч, без “ура” кычкырып, њзара шатланып, сљйлђшеп утырган идек”.
Шђхсђн њзем Ю.Гагаринныћ ђнисе Анна Тимофеевнаныћ язучы Т.Копыловага ђйтеп яздырган “Йљрђк хђтере” китабында улы џђм аныћ гаилђсе турындагы язманы укып, алар турында књп мђгълњмат белдем. Юра утырган корабль Сарытау љлкђсенећ урман каравылчысы бакчасы янына тљшкђч, аны беренче булып Хђят Тахтарова оныкасы Румия белђн књреп алып, хђбђр иткђннђр икђн. Юраныћ гомере озын булмады (1934-1968), џђм аныћ вафатын ђтисе ишетеп авырсынгач, аћа беренче ярдђмне татар кешесе, Смоленск љлкђсенећ район хастаханђсе бњлек мљдире  М.Хђйруллина књрсђтђ.  Ю.Гагаринныћ тормышы, хезмђте турында белмђгђн кеше сирђк иде ул вакытта.
СССРда космосны љйрђнњ љчен 1955 елда Казахстанда Байконур космодромы тљзелђ башлый. Хђзер дђ ул аренда хисабында Россиягђ хезмђт итђ.  Биредђ беренче космонавтлар тљркеме 1960 елныћ башында туплана башлый. Башта космоста этлђр тђќрибђ узгач, аннан кешелђр ќибђрелђ. В.Джанбеков космоста љч тапкыр – 1978, 1981, 1982 елларда була. Мића аныћ туган кышлагы Искђндђрдђ экскурсия вакытында булырга туры килгђн иде.
Язмышны књрегез! Ю.Гагарин очарга 19 кљн калгач, 1964 елныћ 24 мартында дљньяга килгђн ђлмђтле Хђлим Хђсђновка 19 елдан соћ Байконурда хезмђт итђргђ туры килђ. Бу ќирдђ Нурлат районыныћ Зњзђй, Мамык, Тљрнђс, Фома авыллары егетлђре дђ тљрле елларда хезмђт њтђлђр. Аларга корабль очканнан соћ старт шахталарын, техник позициялђрне, њлчђњ, књзђтњ пунктларын тђртипкђ китерергђ туры килђ. Мића да бу юллар аша узганда Ленинск шђџђрчеген књрергђ насыйп булган иде.
Галђмгђ беренче мђртђбђ юл ачкан тарихи вакыйганы џђм легендар шђхесне искђ алмаган кеше юктыр. Дљньяда беренче мђртђбђ кешенећ космоска оча башлавын билгелђп њтњ йљзеннђн СССР Югары Советы Президиумыныћ 1962 елныћ 9 апрельдђге Указы белђн 12 апрель Бљтендљнья авиация џђм космонавтика кљне дип игълан ителде.
Ќ.Хђйруллин,